Phần lớn các nước châu Á lâu nay đều đi theo mô hình phát triển thận trọng. Trong khi người Mỹ và châu Âu mạnh tay vay tiền, người châu Á tiết kiệm.

Ngân hàng những nước giàu nắm giữ rất nhiều tài sản có độ rủi ro cao, ngân hàng châu Á chỉ nắm một lượng nhỏ số tài sản đó. Và trong khi Mỹ và Anh đi vay tiền thế giới, chính phủ nhiều nước châu Á nắm dự trữ ngoại tệ khá lớn.

Châu Á dưới tác động của khủng hoảng tài chính

Tuy nhiên cho đến nay, khủng hoảng tài chính dường như tác động mạnh hơn tới các nền kinh tế châu Á chứ không phải những nước phương Tây. Quý 4/2008, GDP tại Hồng Kông, Singapore, Hàn Quốc, và Đài Loan giảm khoảng 15%, xuất khẩu giảm trung bình 50%.

Giá cổ phiếu tại nước mới nổi hạ gần bằng mức hạ trong thời kỳ khủng hoảng tài chính châu Á cách đây hơn 1 thập kỷ. Nguyên nhân của cuộc khủng hoảng là châu Á phụ thuộc quá nhiều vào dòng vốn từ bên ngoài. Lần này, những con hổ châu Á “mắc kẹt” bởi họ phụ thuộc quá nhiều vào xuất khẩu.

Kinh tế châu Á từng là khu vực tăng trưởng năng động nhất thế giới. GDP tăng trung bình 7,5% trong suốt thập kỷ qua, gấp 2,5 lần so với tốc độ trung bình của thế giới.

Chỉ mới mùa hè năm 2008, nhiều chuyên gia nước ngoài cảnh báo rằng kinh tế châu Á tăng trưởng quá nóng và họ cần tăng lãi suất để ngăn lạm phát tăng cao thì nay, các nền kinh tế này dường như đang rơi tự do và triển vọng thời gian tới hết sức ảm đạm.

Quý 4/2008, GDP Hàn Quốc hạ 21%, GDP Singapore hạ 17%. Chính phủ Singapore thừa nhận kinh tế nước này có thể suy giảm 5% năm 2009, mức suy giảm tệ nhất từ khi nước này giành được độc lập năm 1965.

Xuất khẩu đã không còn là động lực tăng trưởng kinh tế?

Nhật chưa công bố số liệu GDP cụ thể, tuy nhiên xuất khẩu tháng 12/2008 giảm 35% so với một năm trước. Trong cùng khoảng thời gian trên, xuất khẩu Đài Loan hạ 42%, sản lượng công nghiệp hạ 32%. 70 năm qua, sản xuất của Mỹ chưa lúc nào đi xuống tệ hại như vậy.

Người Mỹ tiêu dùng nhiều, nền kinh tế các nước châu Á có lợi nhất vì thế khi người Mỹ thắt chặt chi tiêu, châu Á gánh hậu quả tệ hại nhất.

Thương mại nội vùng châu Á giảm mạnh hơn doanh số bán hàng đến Mỹ và châu Âu. Xuất khẩu hàng hoá từ các nước châu Á đến Trung Quốc tháng 12/2008 thấp hơn 27% so với một năm trước.

Khi xem xét kỹ về số liệu xuất khẩu và nhập khẩu của các nước châu Á, nhìn chung nhập khẩu giảm mạnh hơn xuất khẩu, như vậy tiêu dùng nội địa suy yếu là nguyên nhân chính dẫn đến kinh tế các nước này đi xuống.

Tại Trung Quốc, tiêu dùng nội địa đi xuống là yếu tố chính kéo lùi tăng trưởng kinh tế Trung Quốc năm 2009. Tại Hàn Quốc, tiêu dùng và đầu tư giảm lần lượt 18% và 31%.

Hàn Quốc là ngoại lệ trong mô hình phát triển thận trọng của châu Á, nợ tiêu dùng của nước này tương đương tới 150% thu nhập, cao hơn của Mỹ. Hệ thống ngân hàng, vốn đã vay nợ nước ngoài rất nhiều, chịu ảnh hưởng lớn từ việc tín dụng toàn cầu thắt chặt, các công ty không huy động được vốn cho các khoản đầu tư.

Tiêu dùng nội địa khắp châu Á đi xuống. Doanh số bán lẻ 12 tháng qua tại hạ 11% tại Đài Loan, 6% tại Singapore, và 3% tại Hồng Kông. Hai trung tâm tài chính lớn này chịu tác động lớn từ việc tiêu dùng đi xuống. Tại Hồng Kông, giá nhà hạ trung bình 20% từ mùa hè. Goldman Sachs dự đoán giá nhà tại Hồng Kông tính đến thời điểm giữa năm 2010 sẽ còn hạ thêm 30%.

Tiêu dùng chưa đủ để bù đắp cho xuất khẩu suy giảm

Hai chuyên gia kinh tế học Frederic Neumann và Robert Prior-Wandesforde tại ngân hàng HSBC nhận xét châu Á đang phải hứng chịu hai cuộc suy thoái: suy thoái nội địa và suy thoái từ bên ngoài.

Người ta đã kỳ vọng tiêu dùng nội địa châu Á có thể giúp bù lại cho xuất khẩu suy giảm.

Thực tế không như vậy vì hai nguyên nhân, thứ nhất giá cả hàng hoá và thực phẩm tăng mạnh trong nửa đầu năm 2008 khiến lợi nhuận công ty giảm và sức mua của người dân đi xuống. Người dân khu vực châu Á dành nhiều tiền trong tổng thu nhập của họ cho thực phẩm và năng lượng hơn bất kỳ nơi nào khác.

Thứ hai, ở một vài nước như Trung Quốc, Hàn Quốc và Đài Loan, việc chính sách tiền tệ thắt chặt để ngăn lạm phát tăng cao đã khiến tiêu dùng tiếp tục đi xuống. Chính sách hạn chế thị trường nhà đất tăng trưởng quá nóng của Trung Quốc dường như đã phát huy tác dụng “hơi quá”.

Cuộc khủng hoảng này khiến cho cuộc khủng hoảng khác trở nên tệ hại hơn. Một nguyên nhân chính khiến tiêu dùng nội địa đi xuống là xuất khẩu giảm, các công ty phải cắt giảm đầu tư và sa thải nhân công. Như vậy khó có thể nói liệu việc nhu cầu trong nước hay ngoài nước đi xuống là nguyên nhân khiến kinh tế châu Á khó khăn như hiện nay.

Từ năm 2002 đến năm 2007, xuất khẩu ròng chỉ chiếm 15% tăng trưởng GDP tại Trung Quốc. Ngược lại, xuất khẩu chiếm tới phần lớn tăng trưởng tại Singapore và Đài Loan. Những nền kinh tế nhỏ hơn như Hồng Kông, Singapore và Đài Loan phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu hơn nền kinh tế lớn như Trung Quốc và Ấn Độ.

Sự hồi phục của châu Á từ những lần kinh tế đi xuống trước là nhờ xuất khẩu hàng hoá sang thế giới các nước giàu. Điều này sẽ không xảy ra trong tương lai gần. Vấn đề hiện nay là liệu nhu cầu nội địa có thể đủ mạnh lên để bù lại sự suy giảm về xuất khẩu hay không? Có lý do để tin vào điều này, giá hàng hoá sẽ khiến sức mua của người dân tăng. Điều quan trọng hơn cả là sức mua của người dân có thể được cải thiện nhờ những chính sách mới của chính phủ.

Không giống như Mỹ hay châu Âu, tỷ lệ nợ quá cao có thể khiến tiêu dùng đi xuống trong nhiều năm nữa. Các công ty châu Á (ngoại trừ Hàn Quốc) không va nợ quá nhiều. Hệ thống ngân hàng tại châu Á tốt hơn, vì thế hoạt động tín dụng sẽ vẫn diễn ra êm xuôi hơn. Việc nhiều chính phủ hạ lãi suất và nới lỏng chính sách tín dụng sẽ có hiệu quả hơn tại những nơi khác.

Tác dụng của những chính sách trên phụ thuộc vào quy mô và nhiều yếu tố khác. Việc chính phủ Hàn Quốc và Đài Loan hạ lãi suất sẽ chỉ có tác dụng khiêm tốn nếu người dân không tiêu dùng. Chính phủ Singapore hạ thuế thu nhập doanh nghiệp, hiệu quả của chính sách này có thể không đủ để kích cầu đầu tư khi lợi nhuận đi xuống.

Chính sách hứa hẹn mang lại hiệu quả hơn là phát triển cơ sở hạ tầng. Trong ngắn hạn, đây là cách tốt nhất giúp chính phủ tăng tiêu dùng và tạo công ăn việc làm. Xét về dài hạn, cơ sở hạ tầng tốt sẽ giúp năng suất tăng cao.

Thắt chặt tiền tệ tại khu vực châu Á thời kỳ năm 1998 khiến các chính phủ các nước giảm tiêu dùng, hậu quả cơ sở hạ tầng tại một số nước như Indonexia và Thái Lan hiện ở trong tình trạng tệ hại hơn so với cách đây đến 1 thập kỷ. Như vậy, việc phát triển cơ sở hạ tầng ở thời điểm hiện tại là hết sức cần thiết.

Động lực tăng trưởng mới của châu Á: Tiêu dùng

Châu Á cần động lực tăng trưởng mới: trong tương lai, châu Á nên chú trọng đến phát triển tiêu dùng nội địa. Những năm gần đây, một điều ngược lại đã xảy ra, đóng góp của xuất khẩu và đầu tư vào tăng trưởng GDP lớn hơn đóng góp của tiêu dùng rất nhiều. Hai thập kỷ trước, tiêu dùng chiếm 58% GDP các nước châu Á, ngày nay con số này chỉ còn lại 47%. Tiêu dùng Trung Quốc chỉ chiếm 36%.

Vậy làm cách nào châu Á có thể tăng tiêu dùng? Để làm được điều này, người ta cần phải nắm được tại sao ban đầu tiêu dùng giảm. Lý giải thông thường là bởi người dân dành nhiều tiền để tiết kiệm hơn khi tình hình kinh tế không mấy thuận lợi.

Tuy nhiên điều này có vẻ không mấy xác thực bởi tại nhiều nước, đặc biệt là Hàn Quốc và Đài Loan, tiết kiệm của người dân giảm tương đối so với thu nhập. Tại Trung Quốc, tiết kiệm không thay đổi nhiều. Tỷ lệ tiết kiệm tại Trung Quốc cao bởi các doanh nghiệp và chính phủ hạn chế chi tiêu hơn chứ không phải do người dân không mạnh tay chi tiêu.

Vậy nếu người tiêu dùng không tiết kiệm nhiều hơn, tại sao tiêu dùng lại đi xuống trong tổng GDP? Câu trả lời là lương giảm.

Một lý do khác cho điều này là thị trường không có thêm nhiều việc làm mới bởi các chính phủ chú trọng phát triển những ngành công nghiệp cần nhiều vốn. Tại khắp các nước châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, lãi suất thấp đã khuyến khích đầu tư, chính sách hạ giá đồng nội tệ và trợ cấp giúp ngành sản xuất có vị thế ưu tiên hơn những ngành cần nhiều lao động.

Vậy nếu châu Á muốn chuyển trọng tâm tăng trưởng sang tiêu dùng, việc khuyến khích tiêu dùng nhiều hơn chưa phải là giải pháp. Chính phủ các nước cần đưa ra chính sách phù hợp để giúp tăng thu nhập của người dân